مدیریت طرحهای عمرانی و صنعتی

این نوشتار درباره‌ی لايحه‌ي «اساسنامه‌‌ي هيأت رسيدگي به شكايات» مربوط به برگزاري مناقصات است. لایحه‌ای که با همه‌ی اهمیتش تلاش و جدیت شایسته‌ای را از سوی ذینفعان برنیانگیخته‌است. به همین دلیل با خود اندیشیدم شاید تصریح بر «حقوق شرکت‌کنندگان مناقصات‌ » در عنوان نوشتار، تا حدی اهمیت موضوع را نشان‌دهد. تأکیدمی‌کنم که این لایحه در حال طی مراحل نهایی بررسی در کمیسیون اقتصادی مجلس است و در قدم بعدی به صحن خواهد رفت.
...
رويكرد مرجع  مديريت امروزين كه مديريت فرايند‌گرا  ناميده‌مي‌شود، در قالب استانداردهاي مديريت (مثل ISO9000) به‌صورت وسيعي در جهان مورد توجه قرار گرفته‌است. اين رويكرد، اثربخشي و كارايي سازمانها را در گرو بهبود روش اجراي كار مي‌داند.  رويكرد مزبور از روش قديمي QC  (كنترل كيفي خروجي) فراتر رفته و از‌طريق نظارت دقيق و مستمر بر فرايندهاي اجرايي، به  TQM ( تضمين كيفيت جامع) مي‌پردازد. اساس اين رويكرد آن است كه:
«نمي‌توان با فرايند ‌نامناسب، به نتيجه‌ي مناسب اميدوار بود».
لذا در اين رويكرد براي تضمين كيفي محصول يا نتيجه، به توالي سه گام مهم تأكيد‌مي‌شود:
1- طراحي فرايندهاي مناسب،
2- نظارت پيوسته براي رعايت فرايند طراحي‌شده (شناسايي هر گونه عدم‌انطباق)،
3- رفع سريع و صحيح عدم‌انطباق اقدامات جهت حصول انطباق مجدد.
«قانون برگزاري مناقصات» در بستر همين رويكرد مرجع مديريت قراردارد و اين قانون قدمي در راه فرايندگرايي محسوب‌مي‌شود. با نگاه فرايندي در تدوين اين قانون، گام اول برداشته شد‌ه‌است. گام دوم ...

مدتها است که برای استفاده از اینترنت و به‌ویژه بلاگفا دچار مشکلات متعدد بوده‌ام، شاید شما هم. به هر روی، سرانجام فرصتی دست داد و می نویسم:

۵ خرداد ۱۳۸۸، درست ۱۰ سال از درگذشت دوستي بزرگ گذشت. دوستي كه «بزرگ بود و از اهالي امروز» بود. ۵ خرداد - در مقياس زمان متعارف و تقويمي - ۱۰ سال از درگذشت مردي گذشت كه بارها گفت: آگاهي تنها با كار به دست مي‌آيد. مردي كه هرگاه سراغ شناخت و آگاهي را از او مي‌گرفتيم، قبل از هر چيز ما را به كار جدي و صميمانه دعوت‌مي‌كرد. (شايد هم از اين روست كه امرزو همواره دو مفهوم جديت و صميميت يكجا و در كنار هم به ذهنم مي‌آيد). صد البته سلوك و منش و پيشنهاد او همواره همراه فراخوان به دانش بود. او به‌شدت بر کار تأکید‌مي‌كرد اما هرگز  كار را بي‌نياز از كسب دانش نمي‌دانست و هيچگاه اقدام را بي‌نياز از خواندن معرفي نمي‌‌نمود. البته در نهايت دانش و كتاب خواندن و بحث كردن، همه و همه را براي «كار كردن» مي‌دانست و كار را غايت امر، غايت حيات و شايد غايت هستي. پس اینچنین، همین کار کردن و در راه بودن غایت و صدر و اوج آدمی است.

بي نهايت حضرت است اين بارگاه            صدر را بگذار، صدر توست راه

(هنگامي كه اين سطور را مي‌نويسم ياد دوست خوبي مي‌افتم كه مي‌گفت وبلاگ عرصه‌ي صميميت و جاي حرف دل است. اما درواقع، حتی آن هنگامي كه از «قيمت ترازشده» و «كاركردهاي اصلي و فرعي موضوع معامله» و «مديريت مخاطرات» صحبت مي‌كنيم باز هم - در حد فهم خود - گفتگوی ما خالي از صميميت نيست. اما كدام صميميت؟ همان صميميتي كه با جديت گره خورده است.)

 در فرصتهايي كه تحت عناويني مثل سمينار، كارگاه آموزشي و سخنراني مي‌يابم تا در حد دريافت خود راه و راه‌حلهايي را كه يافته‌ام در اختيار مخاطبان (كه معمولاً مديران،‌ مهندسان، حقوقدانان و كارشناسان عرصه‌ي نظام فني و اجرايي كشور هستند) مي‌كوشم - در حد توان - کمتر ماهی تحویل مشتر بدهم و بیشتر روش ماهیگیری را نشان‌دهم. پس بر چند راهكار راهبردي تأكيد‌كنم:

۱- نگاه كل‌گرا يا جامع نگر    (System approach & Gestalt)

۲- برخورد ميان‌رشته‌اي       (Inter Disciplines or Multi Disciplines )

۳- تأكيد بر محتوا در كنار شكل يا شكل در خدمت مختوا        (Content-Form      Concept-Style)

۴- توسعه، توسعه‌يافتگي، روابط توسعه‌يافته و مسير توسعه. که البته از كليدواژه‌هاي همين وبلاگ  Develop بوده‌است.

هنگامی که در آغاز این یادداشت (پست) نوشتم «از اهالي امروز بود» این «اهل امروز بودن» مرا کاملاً به یاد همین «توسعه‌یافته رفتار کردن» می‌اندازد. و البته توسعه‌یافته رفتار‌کردن است که جای بحث و تأمل بسیار دارد. اگر بخواهم خیلی ساده و دم‌دستی بگویم، باید بکویم «توسعه‌یافته رفتار کردن» اصلاً به معنی کراوات‌زدن نیست، به معنی رستوران گرانقیمت رفتن نیست، به معنی براق بودن گلگیر ماشین شخص هم نیست. گرچه شاید بسیاری از اینها در جوامع توسعه‌یافته هم باشد، اما این به معنی آن نیست که هرجا اینها بود توسعه هم هست. اصلا و ابدا، حاشا و کلا.

با یاد او و همه‌ی ایشان که اُس و اساس سخنانشان در فهم این سخن ایشان است که:

من چو «لا» گویم، مراد «الا» بود             من چو «لب» گویم، «لب دریا» بود

تا بعد ...

(از آنجا كه از هنگام درخواست متقاضيان محترم تا هنگام درج اين نمودار، تأخيري ـ كاملاً‌ ناخواسته اما ناگزير-  پيش‌‌امده‌است از متقاضيان محترم پوزش مي‌خواهم.)

به‌نظر مي‌رسد كه ما (ايراني‌ها) حقوق خود را نمي‌شناسيم و به‌جاي آن بيشتر ياد گرفته‌ايم كه منفعت خود را بو بكشيم.

نخستين همايش
«فرايند طراحي و ساخت شعب هوشمند و روشهاي نوين اجرايي»
روز پنجشنبه 10 ارديبهشت در سالن همايشهاي صدا و سيما بزگرار شد.

نام همايش، از نظر اين پژوهشگر‌، نامي بسيار هوشمندانه بوده‌است. به همين دليل اين پژوهشگر نيز بر مقاله‌ا‌ي كه در همايش ارايه‌كرد، همين نام را نهاد، با اين رويكرد كه پيوندهاي ميان مراحل، اجزا و عوامل دخيل در توليد شعبه‌هاي بانكها و اثر هريك از اينها بر محصول نهايي يعني «شعب بانكها» بپردازد. 
توليد هر شعبه، علي‌الاصول «پروژه» محسوب مي‌شود، پروژه‌اي كه فارغ از منابع اعتباري آن، از نظر ماهيتي و از حيث فن مديريت پروژه، كاملاً در ذيل نظام فني و اجرايي كشور قابل فهم، مطالعه و تحليل است.
اين مطالعه و تحليل با رويكرد سيستمي (System Approach) بايد صورت‌پذيرد و به روابط پنهان و متقابل اجزاي سيستم توجه‌‌شود. چنين رويكردي علي‌الاصول به مفهوم «فرايند‌گرايي» گره ‌خورده‌است. پس نخست لازم است كه مفهوم «فرايند» و «فرايند‌گرايي» را در منظومه‌ي ساخت و پيشبرد پروژه‌ها فهم و بررسي‌كنيم.
سپس با مثالهايي از نقاط قابل بهبود در «فرايند طراحي و ساخت شعب هوشمند» نمونه‌ها يا مصاديقي از اين نگاه و دستاوردهاي آن را بيان‌مي‌كنيم:
•   نخست توجه به «قرارداد»هاي پروژه‌ها به عنوان «قانون» ميان عوامل پروژه و نشان‌دهنده‌ي تعامل عوامل و تعيين‌كننده‌ي سرنوشت پروژه.
•        ديگر توسعه‌ي هوشمندانه‌ي فرايندها با استفاده از روشهاي نوين همانند «مهندسي ارزش» يا تكنيكهاي تضمين كيفيت..
سرانجام بستر يا زمينه‌ي اجرايي اين پروژه‌ها به‌عنوان عنصر بلاترديد موفقيت يا شكست پروژه‌ها و تعيين‌كننده‌ي ميزان موفقيت ادارات مهندسي ساختمان و تأسيسات بانكها - به‌عنوان سازمانهايي پروژه‌محور - مورد‌توجه قرار‌مي‌گيرد. چنين سازمانهايي بايد به‌درستي بدانند كه:
فرايند چيست و چگونه شكل‌مي‌گيرد؟
آثار متقابل فرايندها بر يكديگر و نيز اثر آنها بر فرآوره‌ چگونه است؟
هوشمندي در اين ميان چه جايگاه و چه نقشي دارد؟
آيا فرايند طراحي و ساخت، همان روش طرح و ساخت است؟
اين دو چه تفاوتها و در عين‌حال چه شباهتهايي در اجرا و مديريت دارند؟
آيا بهره‌گيري از روشهاي نوين، فقط و فقط به معني تعويض مصالح ساختماني است؟

معمول آن است كه سكون را حالت مثبتي ارزيابي‌نمي‌كنيم؛ اما بايد توجه‌داشت كه تغيير در هر جامعه، سازمان و شخص، به‌خودي‌خود نه ستوده است و نه نكوهيده.  ... هنگامي كه در دعاي تحويل سال، يا تغيير سال مي‌خوانيم «حول حالنا الي احسن الحال»، نكته‌ي اساسي و حساس «احسن» بودن حالي است كه خواهيم‌‌يافت. اگر نه «تحول حال»، خواه‌ناخواه رخ‌مي‌دهد.
... نكته‌ي اصلي آن است كه اگر تحولات مديريت‌نشود، سازمان به سمت آنتروپي بيشتر و نهايتاً اضمحلال و مرگ مي‌رود. اين افزايش آنتروپي و اضمحلال كه در‌‌واقع نوعي تغيير نكوهيده و نامطلوب است، ناشي از عدم مديريت تغيير و عدم استقبال از تحولات است و در‌اصطلاح با تعابيري مانند «سكون»، «انعطاف‌ناپذيري» يا «تصلب سازماني» بيان‌مي‌شود. ...

می‌توانيد علاوه‌بر خواندن ادامه مطلب با كليك روي نظر ، نظرات ديگران را هم خوانده و در بحث مشاركت‌كنيد.

«مديريت سيركي» تعبيري جالب است كه نخستين‌بار از يكي از پيشكسوتان انجمن مديران صنايع(1) شنيدم و البته گمان‌مي‌كنم هريك از ما گاه مصداق چنين نامي را ديده‌باشيم. ...
 روش ديگر مديريت هم هست كه اينگونه توصيف‌ شده‌است: «رهبر حرف‌نمي‌زند، بلكه عمل‌‌مي‌كند؛ هنگامي كه كارش تمام‌شد، مردم مي‌گويند: عالي‌است، ما انجامش‌داديم، به‌تمامي به‌دست خودمان.»(2)  شايد يكي از مظاهر برجسته‌ي اين روش مديريت در دنياي امروز روش و سلوك نلسون ماندلا باشد. مي‌دانيم كه امروزه پژوهندگان حوزه‌ي مديريت، روش ماندلا را با عناويني مثل «مديريت به‌روش ماديبا» مورد‌توجه و مطالعه قرارداده‌اند. اما از آنجا كه روش مورد نظر، قرنها قبل و پيش از ميلاد مسيح، در «تائو ته چينگ» (كتاب مرجع مسلك تائويي‌ها) تدوين و معرفي ‌شده‌است، «مديريت تائويي» نامي مناسب براي اين روش دوم به نظر مي‌رسد.

در بخش ۶۰ ستون هفتگی «سلسله مباحث بررسی قانون برگزاری مناقصات» نشریه‌ي مناقصه مزايده، به «نقد» يك پيشنهاد پرداختم. تيتري كه در نشريه براي آن مقاله انتخاب و منتشر شده‌بود، براي برخي از خوانندگان (از جمله يكي از مراجعان به اين وبلاگ كه يادداشت فرموده بود «تیتر به آن خشونت و معذرت خواهی آخر آن را سر در نیاوردم» ) كم يا بيش مسأله‌دار به نظر رسيد‌ه‌بود. همين باعث‌شد به موضوع «نقد خود» يا «نقد روش خود» بپردازم. خود موردنظر، شامل اين نگارنده و ساير همكاران و دست‌اندركاران نشريه‌ و در نگاهي گسترده‌تر، شامل تمام تلاشگراني است كه در اين حوزه‌ها قلم مي‌زنند. شايد بتوان گفت در اين مقال به نقد و بررسي روشهاي اصلاح‌جويان نظامات فني و اجرايي و مناقصات و معاملات عمومي كشور مي‌پردازيم.

كارهاي اجرايي و مشاوره‌ا‌ي صاحب این قلم، همواره  فرصتي بوده‌است براي برخورد با مشكلات عملي و جاري ... 
اما  ورود به مرحله‌ي پيشنهاد راه‌حل مشفقانه و كارآمد، شروطي دارد، شروطي مثل: 
خودداري از تسليم در برابر وضع موجود، 
شرط مهم غلبه بر ميل آسان‌طلبي و ساده‌انگاري، 
بردباري در برابر برچسب سخت‌گيري، 
كناره‌گيري از اسراف، 
پرهيز از اتلاف منابع و 
سرانجام مقاومت در برابر وسوسه‌ي فساد‌پذيري. 
بدين‌ترتيب لازم است كوشندگان راه تعالي و توسعه، پيوسته يكديگر را دعوت‌كنند به از دست ندادن «حساسيت» و خونكردن به وضع‌موجود و طلب دائمي وضع - اگر نه موعود اما - «مطلوبتر». شايد اين خود معنا و نمودي حرفه‌اي و امروزي از «ذكر» باشد و همين‌جاست كه مبحث «اخلاق حرفه‌اي» مطرح‌مي‌شود.

در اجابت نظر خوانندگان عزیزی که پیشنهاد داده‌بودند برگزاري سمينارها يا كلاسها را در اين وبگاه اطلاع‌رساني كنم، خبر اين سمينار را مي‌نويسم. البته با عرض پوزش كه پس از برگزاري، فرصت اعلام آن را پيدا كرد‌ام و در واقع شركت‌كنندگان از مجاري ديگري غير از اين وبگاه اطلاع‌‌يافته و ثبت‌نام و شركت كرده‌بودند. اميدوارم در سمينارهاي آينده قبل از برگزاري، فرصت اطلاع‌رساني از طريق وبگاه را پيداكنم.
سمينار ۲ روز‌‌ه‌ي اصول قرارداد و مقررات پیمانکاری با سخنراني آقايان ابراهيم اسماعيل هريسي (حقوقدان و مؤلف محترم كتاب شرح حقوقي پيمان و كتاب مباني حقوقي پيمان) و شهرام حلاج در مجتمع وزارت كار و امور اجتماعي برگزار شد و اهم مطالب مورد بحث عبارت بودند از:
مباني پروژه
عوامل پروژه و جايگاه پيمانكار
عقود و مباني پيمان
انعقاد و انحلال پيمان
شرايط پيمان و موضوع پيمان
انتخاب پيمانكار و ارزيابي كيفي
مناقصه و ماهيت قيمت متناسب
مناقصات يك‌مرحله‌اي و دومرحله‌اي و مناقصات عمومي و محدود براي انتخاب پيمانكار
تضمينات

بررسی سند لایحه‌ی قانونی

(بخش دوم)

4. بررسي بخش «پيشنهادها و راه حلها»:

· اهم گزاره‌هاي درست در اين بخش عبارتند از:

4.1. راه‌حلها در قالب يك بسته‌ي سياستي جامع مورد‌توجه قرار نگرفته‌بود.

4.2. ضروري است راه حل پيشنهادي هم زمينه‌ي مواجهه با كمبود منابع مالي و هم كنترل رشد تقاضا براي منابع مالي را داشته‌باشد.

از آنجاييكه متن مورد‌‌بررسي داراي تعارضات داخلي بوده‌است، لذا در روش يا متدولوژي بررسي سعي‌شده كه از روش جدلي (به توضيح انتهاي متن مراجعه‌كنيد) استفاده‌شود.

با شفاف‌سازي مفروضات و مقدمات تهيه‌‌كنندگان لايحه (در بخشهاي 2، 3 و 4 گزارش حاضر) اين امكان پديد آمده كه در بخش 5 موارد تعارض و تناقض به‌صراحت مورد‌اشاره قرارگيرد.

1.       بررسي عنوان «لايحه‌ي قانوني الزام دولت به اجراي پروژه‌‌هاي به‌صورت EPC»

1.1.    نحوه‌ي نگارش عنوان لايحه بر روي جلد گزارش به‌گونه‌اي است كه گويا اين لايحه‌ در صدد يافتن راهكاري براي الزام دولت جهت آن دسته از پروژه‌هاست كه قرارداد آن به‌صورتEPC  است. چون بايد توجه نمود كه فرق است ميان:

الف) الزام دولت براي اجراي پروژه‌هايي كه به‌صورت EPC واگذار مي‌شوند،

ب) الزام دولت به اجراي (همه‌ي) پروژه‌‌ها به‌صورت EPC.

احتمالاْ منظور دوستان از درخواست مطلب WPC ،  مطالب EPC بوده است (به‌ويژه كه در كي‌بورد حرفW  درست كنار حرفE  است) لذا تقديم مي‌شود. البته در آينده در اين خصوص بيشتر گفتگو خواهيم‌كرد:

گاهي چيزهايي مي‌بينيم كه مصاديق بسيار واقعي و ملموس از آنچيزهايي است كه تلاش‌مي‌كنيم باشد. 

كارگاه آموزشي زير - بي هيچ پيچيده‌گرايي - بسياري از درسها را بازآموزي كرده‌است.

براي علاقمنداني كه امكان مشاركت حضوري در اين كارگاه آموزشي را ندارند، شكل آموزش از راه دور آن را در وبلاگ قراردادم. اين جزوه را دوستي بزرگوار برايم ايميل كرده‌است. از او بسيار سپاسگزارم.

اما جزوه‌اي كه دريافت كردم عيناً تقديم مي‌شود:

در آدرس زير‌ امکان مشاهده‌‌ي چكيده‌ي آن به علاوه‌ي خريد متن كامل آن وجوددارد:

سایت مقالات علمی و تخصصی عمران CIVILICA

درصورت تمايل به ‌دریافت رايگان متن کامل مقاله مي‌توانيد درخواستتان را  به یکی از آدرسهای SHAHRAM HALAJ wwwhalaj@yahoo.com  یا   wwwhalaj@gmail.com  ایمیل بزنید. مقاله را برایتان خواهم فرستاد.